Cerak Vinogradi: naselje u kom niko neće zakloniti pogled

Prijatelji su nam nedavno došli u goste. Stali smo na terasu, a ispred nas je bio zeleni proplanak na kom su se igrala deca. Jedan od njih je uzdahnuo: „Šteta što će vam ovde jednog dana izgraditi neku zgradu i zakloniti pogled.“ Nisu znali da to ne može da se desi. Proplanak je deo naselja Cerak Vinogradi, a celo naselje je zaštićeno kulturno dobro.

Naselje projektovano za život

Cerak Vinogradi su nastali na osnovu pobedničkog rada na jugoslovenskom urbanističko-arhitektonskom konkursu. Autori su bračni par Milenija i Darko Marušić i Nedeljko Borovnica. Projekat je nastao krajem 1970-ih, a prema Docomomo Srbija gradnja je završena 1985. godine.

Ideja je bila jednostavna i za to vreme hrabra: da naselje bude po meri čoveka. Zgrade su niske, od opeke, sa kosim krovovima i terasama. Između njih su pešačke staze, travnjaci, drvoredi i igrališta, a automobili ostaju po obodu. Deca mogu da se igraju napolju bez straha od saobraćaja, a komšije se sreću na stazama, a ne samo u liftu.

Nagrade i pažnja sveta

Autori su za ovo naselje dobili Oktobarsku nagradu grada Beograda, a Politika navodi i Veliku nagradu Saveza arhitekata Srbije. Najveće priznanje stiglo je iz Njujorka. Cerak Vinogradi su bili deo izložbe „Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948–1980“ u Muzeju moderne umetnosti (MoMA), od 15. jula 2018. do 13. januara 2019. Prema pisanju domaćih medija, rad je potom izabran i za stalnu kolekciju muzeja.

Samo nekoliko dana posle zatvaranja te izložbe, 18. januara 2019, naselje je proglašeno za kulturno dobro Republike Srbije, kao prostorna kulturno-istorijska celina. To je prvo stambeno naselje u Srbiji pod zaštitom države. Zato se Cerak i danas obilazi kao primer dobre arhitekture. U kraju često viđamo grupe studenata arhitekture, među njima i iz Sjedinjenih Američkih Država.

Zeleni proplanak ispred zgrade nije prazna parcela koja čeka investitora. On je deo zaštićenog plana naselja.

Novogradnja preko puta

Cerak se i dalje gradi, ali van zaštićene celine. Najveći projekat u blizini je stambeni kompleks Vrtovi Ceraka. Prema podacima arhitektonskog biroa koji ga je projektovao, prva faza obuhvata 539 stanova, 30 poslovnih prostora i 669 parking mesta, na parceli od oko 75.000 m². Investitor je Finvest, a kompleks se gradi u fazama, kao naselje zatvorenog tipa.

Novi stanovi imaju svoje prednosti: liftove, garaže, nove instalacije i bolju energetsku efikasnost. Ipak, u našoj agenciji smo više puta videli istu situaciju. Kupci dođu da gledaju novogradnju, a onda pređu preko puta i prošetaju kroz Cerak Vinograde. Vide zelenilo, decu na travnjacima i mirne staze, pa se odluče za stan u starogradnji. Kažu da je preko puta opuštenije, zelenije i veselije.

Šta treba znati pre kupovine na Ceraku

Ako razmišljate o stanu u Cerak Vinogradima ili u novogradnji u blizini, evo nekoliko saveta iz prakse:

• Zaštita čuva pogled i zelenilo. U zaštićenoj celini nema nove gradnje na zelenim površinama, pa ono što vidite sa terase verovatno ostaje i u budućnosti.
• Zaštita važi i za vas. Promene na fasadi, terasama i zajedničkim prostorima podležu pravilima zaštite. Pre bilo kakve adaptacije proverite šta je dozvoljeno.
• Proverite stanje zgrade. Zgrade su stare oko četiri decenije. Pitajte za krov, instalacije i rad stambene zajednice.
• Uporedite ukupnu cenu. Novogradnja nudi garažu i nove instalacije. Starogradnja često nudi veću kvadraturu, više zelenila i mirniji život. Računajte i troškove eventualnog renoviranja.

Kulturno dobro kome treba više brige

Zaštita na papiru nije dovoljna. Mediji godinama pišu da naselje propada: staze i zajednički prostori su oštećeni, a deo nekadašnjih zajedničkih prostorija je pretvoren u stanove. O naselju najviše brinu sami stanari. Udruženje Kulturni Cerak okuplja mlade ljude koji organizuju akcije, programe i predlažu model trajnog upravljanja naseljem.

Njihov trud je vredan, ali ne može da zameni ulogu opštine Čukarica i grada Beograda. Za kulturno dobro potrebno je redovno održavanje, jasna odgovornost i novac. Bez toga ćemo za deset godina imati zaštićeno naselje koje više nije onakvo kakvo je zaslužilo da bude zaštićeno.